Jak nagrać audiobook i czego naprawdę wymaga produkcja

Otwarta książka obok mikrofonu studyjnego podczas przygotowań do nagrania audiobooka

Zatwierdzony maszynopis daje złudzenie, że projekt jest już praktycznie gotowy. Tekst jest napisany i sprawdzony, wystarczy go przeczytać na głos. Właśnie wtedy harmonogram zaczyna się rozjeżdżać, bo najbardziej pracochłonny etap dopiero przed tobą.

Godzina gotowego audiobooka wymaga więcej niż godziny pracy

Z pozoru zamawiasz tylko przeczytanie tekstu. W praktyce uruchamiasz proces, który na kilka tygodni angażuje wykonawcę, reżysera nagrania, montażystę i osobę sprawdzającą nagranie oraz wymaga dostępu do kabiny nagraniowej.

Nagranie audiobooka to więcej niż długie nagranie lektorskie. To projekt produkcyjny podzielony na partie materiału, z terminami kolejnych etapów i dogrywkami. Różnica nie tkwi w mikrofonie. Za każdą nietrafioną decyzję na początku płacisz tyle razy, ile rozdziałów ma książka.

Na każdą godzinę gotowego audiobooka przyjmij kilka godzin pracy. To orientacyjny przelicznik stosowany w branży. Proporcje zależą od gęstości tekstu, liczby postaci, terminologii wymagającej uzgodnienia, doświadczenia narratora w długich formach i rygoru końcowej kontroli. Przejrzysty esej o prostej strukturze powstaje w innym tempie niż powieść na sześć głosów pełna obcojęzycznych nazw.

Dlatego w branży jednostką rozliczeniową jest godzina gotowego nagrania. Z początku może to dziwić, ale ta jednostka odpowiada temu, co faktycznie otrzymuje słuchacz. Rozliczanie godzin spędzonych w studiu przenosi na klienta skutki zdarzeń, na które nie ma on wpływu, takich jak chrypka, zdanie wymagające kolejnych podejść czy usterka techniczna. Przy rozliczeniu za godzinę gotowego nagrania ryzyko bierze na siebie producent, a klient może porównać dwie oferty.

Przygotowanie tekstu, czyli etap, którego prawie nikt nie uwzględnia w budżecie

Tekst powinien trafić do kabiny po przygotowaniu, tak by narrator znał go już przed sesją. Ten etap przeprowadza się na spokojnie, wspólnie z autorem. Od niego w dużej mierze zależy harmonogram.

Nazwy własne. Przed pierwszą sesją ustal i zapisz, jak wymawiać każde imię i nazwisko oraz każdą nazwę miejsca, marki, potrawy czy rośliny. Bez takich ustaleń narrator improwizuje, a po trzech tygodniach może wymówić tę samą nazwę inaczej. Zatwierdzony przez autora słownik wymowy to dokument, który pozwala zaoszczędzić najwięcej czasu przy produkcji audiobooka.

Obcojęzyczne słowa i cytaty. Czy wymawiać je po francusku, czy zgodnie z wymową w języku oryginału? To zależy od narratora, od postaci, która mówi, i od tego, do kogo kierowana jest książka. Ustal zasadę raz dla całej książki i ją zapisz.

Dialogi. Ile postaci zabiera głos i które z nich powinny brzmieć inaczej? Narrator nie wymyśla dziesięciu odrębnych głosów. Różnicuje postacie za pomocą rejestru, tempa, osadzenia głosu i sposobu kończenia zdań. Ustal, jak ma brzmieć każda z tych postaci, i nagraj próbki, żeby na dwunastej sesji narrator mógł zagrać każdą z nich dokładnie tak samo.

Przypisy dolne. W nagraniu przypisy dolne tracą swoje miejsce na stronie. Można wpleść je w główny tekst, zebrać na końcu rozdziału albo pominąć. Decyzja należy do autora i wydawcy. To przede wszystkim kwestia redakcyjna i trzeba ją rozstrzygnąć przed wejściem do studia.

Tytuły, motta i elementy, których nie da się odczytać. Czy podawać numery rozdziałów? Czy czytać motta i dedykacje? Co zrobić z tabelami, schematami i adresami stron internetowych? Lepiej ustalić jedną zasadę dla całej książki, niż podejmować decyzję osobno przy każdym rozdziale.

Ta praca wygląda na administracyjną, ale pozwala zaoszczędzić całe godziny w studiu.

Wybór narratora. Wytrzymałość ważniejsza od barwy głosu

To najczęstszy błąd przy doborze głosu. Słuchasz próbki głosu, zachwycasz się jego brzmieniem i podpisujesz umowę. Głos, który urzeka w minutowej próbce, może męczyć podczas słuchania całej książki.

W długiej formie rzadko męczy sama barwa głosu. Męczy zbyt wyrazista intonacja powtarzana na końcu każdego zdania, identyczny sposób rozpoczynania fraz, słyszalny wdech w tym samym miejscu albo maniera, która z początku umyka uwadze, a w trzecim rozdziale przesłania całą resztę. Przy doborze głosu zadaj więc sobie pytanie, czy słuchając, można o nim zapomnieć.

Głos do audiobooka dobiera się inaczej niż głos do spotu reklamowego. Poproś o przeczytanie dłuższego fragmentu ze środka książki. Pomiń początek, bo to zwykle najbardziej dopracowana część. Poproś o stronę dialogu i stronę opisu, żeby sprawdzić oba sposoby prowadzenia narracji. Zacznij odsłuch od końca próbki. To tam słychać, czy narrator utrzymuje formę. Na koniec sprawdź rzeczywistą dostępność narratora przez cały okres nagrań. Miesięczna przerwa w połowie książki to poważny problem produkcyjny. Na tym etapie wsparcie agencji lektorskiej wpływa na wynik doboru głosu, bo agencja słyszała już, jak ci narratorzy radzą sobie w długiej formie.

Spójność nagrań to największe wyzwanie techniczne

Audiobook powstaje podczas wielu sesji, które czasem dzieli kilka tygodni. Sprawnie przeprowadzona sesja umknie uwadze słuchacza. Łączenie nagrań usłyszy od razu.

Każdą sesję trzeba nagrywać w tym samym pomieszczeniu, z tym samym torem nagraniowym, ustawieniem mikrofonu i poziomem sygnału. Równie ważne jest zachowanie tempa czytania, energii interpretacji i brzmienia głosu każdej postaci. Wystarczy odsunąć się od mikrofonu o kilka centymetrów, by głos zabrzmiał inaczej i dało się usłyszeć miejsce połączenia nagrań. W studiu dokumentuje się pozycję mikrofonu i zapisuje ustawienia, a przed pierwszym ujęciem każdej sesji odsłuchuje się fragment referencyjny.

Z tego samego powodu samodzielne nagrywanie książki w wielu etapach rzadko daje materiał nadający się do publikacji. Nagrywasz w weekendy przez kilka miesięcy, w pokoju, którego umeblowanie się zmienia, a po każdej sesji chowasz mikrofon. Różnice słychać z rozdziału na rozdział. Nawet utalentowany narrator potrzebuje warunków, które da się odtworzyć.

Z perspektywy studia

Przy nagrywaniu audiobooka zmęczenie słychać po cichnących końcówkach zdań i coraz mniej wyraźnej artykulacji długich słów, na długo przed zmianą barwy głosu. Wykonawca jeszcze tego nie czuje, ale realizator już to słyszy. To moment na pięć minut przerwy. Kolejne podejście do tego samego akapitu niewiele wtedy da. W długiej formie sprawdza się zasada, która może zaskoczyć. Ogranicz liczbę ujęć. Pierwsze prawie zawsze brzmi najżywiej i to ono zostaje w montażu.

Montaż, a potem sprawdzanie zgodności nagrania z tekstem linijka po linijce

Podczas montażu usuwa się dźwięki, które nie należą do opowieści. To między innymi mlaskanie, odgłosy przełykania śliny, szelest przewracanych kartek, skrzypienie krzesła i zbyt głośne wdechy. Część oddechów trzeba zostawić. Czytanie pozbawione oddechu brzmi martwo, a odpowiednią proporcję ocenia się na ucho, rozdział po rozdziale. To samo dotyczy pauz między akapitami i rozdziałami. Nadają książce rytm, dlatego ich długość ustala się świadomie.

Następnie łączy się nagrania z różnych sesji, wyrównując poziom i brzmienie, żeby nie było słychać, gdzie kończy się jeden dzień nagrań, a zaczyna kolejny. Potem przychodzi czas na kontrolę jakości, etap, o którym harmonogramy zwykle zapominają.

Kontrola polega na odsłuchaniu całej książki w normalnym tempie z tekstem źródłowym przed oczami. Sprawdza się, czy nie pominięto lub nie podmieniono słów, czy liczba pojedyncza nie zmieniła się w mnogą, czy nie pomylono imion, czy zdanie nie zostało odczytane dwa razy i czy wymowa jest taka sama w rozdziale trzecim i jedenastym. Odsłuch kontrolny powierza się innej osobie, bo narrator słyszy przede wszystkim to, co zamierzał powiedzieć.

Materiały do przekazania. Jeden plik na rozdział według ustalonych wymagań

Dystrybutor oczekuje osobnego pliku dla każdego rozdziału i nazw plików, które odzwierciedlają ich kolejność. Na początku i na końcu audiobooka trzeba podać tytuł, autora i narratora. Każdy plik musi mieć określony format i zawierać ciszę na początku i na końcu. Poziom dźwięku musi się mieścić w dopuszczalnym zakresie, a poziom szumu tła pozostawać poniżej ustalonego progu.

Wymagania różnią się między platformami i zmieniają się z czasem. Jedyną wiarygodną metodą jest pobranie oficjalnej specyfikacji technicznej wybranego dystrybutora przed pierwszą sesją i dostosowanie do niej produkcji. Jeśli komplet plików zostanie odrzucony, trzeba wrócić do materiału źródłowego. To najbardziej pracochłonna poprawka w całym projekcie, bo obejmuje całą książkę.

Wydanie audiobooka to odrębne pole eksploatacji utworu

Adaptacja tekstu na audiobook stanowi odrębne pole eksploatacji względem wydania drukowanego. We francuskim prawie adaptacja i zwielokrotnianie utworu bez zgody autora są bezprawne (art. L122-4 francuskiego kodeksu własności intelektualnej), a przeniesienie praw jest ważne tylko wtedy, gdy każde przenoszone prawo zostało wymienione osobno, a pole eksploatacji określono pod względem zakresu, przeznaczenia, miejsca i czasu (art. L131-3). Jeśli więc umowa wydawnicza nie wymienia osobno eksploatacji w formie audio, prawa w tym zakresie nie zostały przeniesione.

Wykonanie narratora podlega odrębnym przepisom francuskiego prawa. Utrwalenie wykonania, jego zwielokrotnianie i publiczne udostępnianie wymagają pisemnej zgody narratora, a przeniesieniu jego praw musi towarzyszyć odpowiednie wynagrodzenie (art. L212-3). Ureguluj to w umowie przed sesją. Uwzględnij też dodatkowe sposoby wykorzystania nagrania, o których łatwo pomyśleć za późno, takie jak fragmenty promocyjne, zwiastun, media społecznościowe i ponowne emisje.

Co ustalić przed pierwszą sesją

Planując audiobook, zacznij od harmonogramu. Głos wybierzesz później. Wystarczy ustalić pięć rzeczy, żeby uporządkować resztę prac. Zatwierdź słownik wymowy, ustal, ile postaci trzeba faktycznie odróżnić głosowo, zdecyduj, co zrobić z przypisami i elementami, których nie da się odczytać, wybierz dystrybutora i sprawdź jego wymagania techniczne oraz określ na piśmie zakres praw do eksploatacji w formie audio.

Masz maszynopis i datę premiery? Na tym etapie najlepiej porozmawiać o założeniach projektu. Strona „Nagrania lektorskie do audiobooków” opisuje, jak produkujemy audiobooki, a w formularzu wyceny możesz opisać projekt w kilku zdaniach. Podaj objętość tekstu, liczbę głosów, rozważanego dystrybutora i termin. W odpowiedzi przedstawimy plan produkcji i realny harmonogram.

Chcesz wydać książkę w formie audiobooka?

Podaj liczbę znaków, termin i planowany sposób wykorzystania nagrania. Przed rozpoczęciem prac ustalimy zasady doboru głosów, harmonogram sesji i zakres praw.

Poproś o wycenę

Przeczytaj także